In het streven zoveel mogelijk controle te kunnen uitoefenen op iedere Nederlander, voerde het Duitse bezettingsbestuur allerlei legitimaties, vergunningen en vrijstellingen in. Om aan de Duitse greep te ontsnappen hadden leden van illegale organisaties en organisaties valse papieren nodig. Iedereen die onder een valse naam wilde leven had in de eerste plaats een vervalst persoonsbewijs nodig.
Het pb zat zo gedegen in elkaar dat vervalsen aanvankelijk een onbegonnen zaak leek. De schrijver Eduard Veterman, leider van een spionagegroep liet zich echter niet afschrikken. Tussen eind 1941 en zijn arrestatie in de herfst vervaardigde Veterman bijna 2000 PB ’s van uitstekende kwaliteit. Los van Veterman was de drukker Frans Duwaer in 1942 met enkele anderen eveneens valse PB ’s gaan drukken. Spoedig kwam een samenwerking tot stand met leden van de illegale groep De Vrije Kunstenaar, onder leiding van Gerrit-Jan van der Veen, wat zou leiden tot de oprichting van de Persoonsbewijzencentrale (PBC). Eind 1943 kwam daar nog een andere grote vervalsingscentrale bij, de Falsificatie Centrale van de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (FC-LO).
Op Keizersgracht 763 in Amsterdam begon eind 1941 de schrijver Eduard Veterman met het vervaardigen van valse pb‘s. Het gehele vlechtwerk werd overgezet, verkleind en geclicheerd. Op elk pb stonden onder meer gedrukt de woorden ‘afdruk rechterwijsvinger’. Veterman liet bij een grote drukkerij in Amsterdam met datzelfde, toen vrij zeldzame lettertype, een bidprentje drukken, verkrijgbaar bij de sacristijn van de H. Marrtinuskerk à 5 cent per afdruk’stond erop. Dan een kinderspel met instructie en daar stond in: ‘Men draait de schijf met de rechterwijsvinger’. De woorden waar het om te doen was, werden samengevoegd, en weer was – zonder dat de betrokken drukkerij ook maar iets door had – een stukje van één van de cliché’s voor het na te maken pb klaar. Eindeloos geduldwerk dat alles, ‘verricht, schreef Veterman na de oorlog, ‘in dagen van minutieuze inspanning’
Veel van het door de Falsificatie Centrale gebruikte materiaal is bewaard gebleven. Zo kwam na de oorlog het cliché boven water dat werd gebruikt voor het vervaardigen van de ondergrond van het pb, dat een zeer ingewikkeld patroon kende. Niet waarneembaar op de reproductie van de hier getoonde proefafdruk, maar wel degelijk aanwezig is een watermerk. De illegaliteit is er nimmer in geslaagd het watermerk exact na te maken. Evenals het pb kende ook de ondergrond van het betalingszegel een ingenieus rasterwerk dat niettemin na te maken bleek In 1942 legde fotografe Violette Cornelius het vervalsingwerk van de Persoonsbewijzencentrale (PBC) vast. De medewerkers van de PBC begonnen hun werkzaamheden op de zolder van de familie Reuvenkamp in De Lairessestraat in Amsterdam.
Op deze foto zijn van links naar rechts te zien de schrijver Walter Brandligt, Nel Hissink en Maarten van Gilse. De PBC werkte nauwgezet aan het vervalsen van een persoonsbewijs. Vooral het namaken van het watermerk dat bestond uit afbeeldingen van gekroonde leeuwen was een uiterst secuur en moeilijk werk. De valse persoonsbewijzen zelf werden elders gedrukt.


Terug